λύρα .

 

Λύρα: Η ιστορία ενός πολιτισμού.

Αν η εξέλιξη κάθε μουσικού οργάνου συνδέεται με μια βαθύτερη αισθητηριακή ανάγκη, τότε η ιστορία της λύρας, αναμφίβολα, απορρέει από την ανάγκη να παραταθεί ο μουσικός ήχος που παράγει η χορδή. Αυτή η εξασφάλιση της συνέχειας της παλμικής κίνησης των χορδών και της μελωδικής τους γραμμής, προς τέρψιν των ακροατών, ώθησε στην εφεύρεση της λύρας.


Κι αν η ιστορία ενός ολόκληρου λαού μπορούσε να αποδοθεί μουσικά, τότε σίγουρα η διαδρομή των Ελλήνων στον χρόνο θα ταυτιζόταν με τον αρχέγονο ήχο της λύρας, που συνοδεύει την παρουσία του ελληνισμού από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, επενδύοντας με την τέχνη της σημαντικές στιγμές του ιδιωτικού και του δημόσιου βίου.

Ο μύθος της λύρας

Οι ρίζες της λύρας ανάγονται στην τέχνη των Σουμερίων, κατά την 3η χιλιετία π.Χ. Ωστόσο, θα μπορούσαμε εύλογα να ισχυριστούμε ότι αναδείχθηκε σε «εθνικό» όργανο των Ελλήνων, αφενός λόγω της γεωγραφικής εξάπλωσης και αφετέρου της χρονικής εξακτίνωσής της.

Για τους αρχαίους Έλληνες, η λύρα θεωρείτο ήδη παλαιό και μυστηριακό όργανο. Μάλιστα, πολυάριθμοι είναι οι μύθοι για την προέλευση και την επίδρασή της στον άνθρωπο.

Σε ό,τι αφορά την αρχική εφεύρεσή της, η σχετική μυθολογική παράδοση, που σώζεται στον Ομηρικό Ύμνο στον Ερμή, την αποδίδει στον Ερμή και δεν θα μπορούσε παρά να συνδέει τον μαγικό ήχο της λύρας με τους θεούς: Ο αγγελιοφόρος τους, ο Ερμής, αμέσως μετά τη γέννησή του σε ένα σπήλαιο της Κυλλήνης, έκλεψε κρυφά μια νύχτα τα βόδια που φύλαγε ο Απόλλωνας. Βλέποντας έξω από το σπήλαιο μια χελώνα, αφαίρεσε το όστρακό της και στερέωσε πάνω του χορδές από έντερο βοδιού. Όταν ο Απόλλων ανακάλυψε την κλοπή και παραπονέθηκε στον Δία, ο Ερμής προσέφερε τη λύρα στον Απόλλωνα, κι εκείνος μαγεύτηκε από τον ήχο της και την οικειοποιήθηκε ως το αγαπημένο του μουσικό όργανο. Έτσι, κατασκευάστηκε η πρώτη λύρα στον ελληνικό κόσμο.

Με τη λύρα ο Δημόδοκος, στην αυλή των Φαιάκων, ιστορεί τα «κλέα ανδρών» από τον Τρωικό Πόλεμο. Άλλωστε, ο δωρικός και λιτός ήχος της προσιδιάζει ιδανικά στην αφήγηση υπεράνθρωπων κατορθωμάτων.

 

Αρχετυπικά συνδεδεμένη με τη λύρα είναι και η μορφή του Ορφέα. Χαρακτηριστική είναι η διήγηση του Νικομάχου, ότι ο ίδιος ο Ερμής δίδαξε τον Ορφέα πώς να παίζει τη λύρα· ο νεαρός μαθητευόμενος, που ποτέ δεν αποχωριζόταν έκτοτε τη λύρα του, μάγευε τα ζώα και τα φυτά με το μελωδικό παίξιμό του και ημέρευε ακόμη και τα αγρίμια. Ακόμη περισσότερο, με τον απαλό σκοπό της λύρας αποκοίμισε τον δράκοντα, που φύλαγε το χρυσόμαλλο δέρας, κατά την Αργοναυτική Εκστρατεία. Ενδεικτική της ψυχολογικής επίδρασης, που είχε η λύρα για τον πρώτο δεξιοτέχνη της, είναι η αφήγηση για την κατάβαση του Ορφέα στον Άδη, προκειμένου να φέρει πίσω την αγαπημένη του Ευρυδίκη· τόσο παρηγορητική και ενθαρρυντική ήταν η συντροφιά της λύρας, που βοήθησε τον ερωτευμένο Ορφέα να ξεπεράσει τη μεγαλύτερη μεταφυσική αγωνία του ανθρώπου, τον φόβο του θανάτου, και να κατέβει στον Κάτω Κόσμο, για να εκπληρώσει τη ρομαντική αποστολή του. Κι όταν έφτασε στις πύλες του Άδη, με τη λύρα του μάγεψε τον Πλούτωνα, ο οποίος συγκατένευσε στο πρωτοφανές αίτημά του να ξαναζωντανέψει την αγαπημένη του. 

Όταν ο Ορφέας φονεύθηκε στη Θράκη από τις Μαινάδες, η λύρα του έπεσε στη θάλασσα και παρασύρθηκε από τα κύματα ως τη Λέσβο· εκεί τη βρήκαν μερικοί ψαράδες και την έδωσαν στον Τέρπανδρο. Έτσι, ο κύκλος των περί τον Ορφέα μύθων τείνει να καθιερώσει τη θρακική καταγωγή της λύρας.

Περίφημη είναι και η ιστορία του Αρίωνα από τη Μήθυμνα της Λέσβου, την οποία μας παραδίδει ο Ηρόδοτος. Ο Αρίων, γνωστός για τη λύρα του σε όλη τη Μεσόγειο, είχε προσληφθεί να παίζει στην αυλή του τυράννου της Κορίνθου, Περίανδρου. Μια μέρα, κατά την επιστροφή του από ένα αρκετά επικερδές ταξίδι από την Ιταλία στην Κόρινθο, το πλήρωμα στράφηκε εναντίον του και τον απείλησε ότι θα τον ρίξει από το πλοίο στη θάλασσα, για να του πάρει τα χρήματα. Εκείνος, αφού έβλεπε τη ζωή του να κινδυνεύει, ζήτησε ως τελευταία χάρη να παίξει τη λύρα του. Όταν τελείωσε και η τελευταία νότα, ο Αρίων πήδηξε στη θάλασσα, ωστόσο δεν έμελλε να πνιγεί. Τη ζωή του έσωσε ένα κοπάδι δελφινιών, που είχε μαγευτεί από τη μουσική του και είχε μαζευτεί γύρω από το πλοίο. Τα δελφίνια τον μετέφεραν στη ράχη τους ως την ακτή, αποδεικνύοντας ότι ο καθάριος και πρωτογονικός ήχος της λύρας συγκινεί ακόμη και τα πλάσματα της φύ­σης, αποτελώντας μια πρωτόγνωρη γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα σε αυτά και τους ανθρώπους.

 

Από την αρχαιότητα στο σήμερα

Το μουσικό ταξίδι της λύρας ανά τους αιώνες μας οδηγεί στον 10ο μ.Χ. αιώνα, στη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου, όπου πλέον η λύρα παίζεται με το δοξάρι. Η πρώτη σχετική καταγραφή της, στη νεότερη ιστορία ανήκει στον Πέρση Ibn Khurdadhbih, απεσταλμένο του χαλίφη Al Mu’tamid στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ο οποίος συνέταξε μια έκθεση για τα μουσικά όργανα, σύμφωνα με την οποία οι Βυζαντινοί έπαιζαν με δοξάρι τη Lura, ένα ξύλινο όργανο με 5 χορδές, παρόμοιο με το αραβικό rabab.

Αν και κατ΄ εξοχήν συνδεδεμένη με τις μουσικές της Μεσογείου, η λύρα και οι τεχνικές της γεφυρώνουν την Ανατολή με τη Δύση, με τη λύρα «σαράνγκι» της Ινδίας και τα όργανα των τροβαδούρων του Μεσαίωνα, τα rebec. Αντίστοιχο είναι το crowth των Κελτών βάρδων, η talharpa των Σκανδιναβών και Ισλανδών, ενώ αργότερα (τον 12ο αιώνα μ.Χ.) θα εμφανισθούν στη Γαλλία το pochette και στην Αγγλία το kit. Όλα αυτά τα όργανα, ασφαλώς, δεν ήταν λύρες, αλλά κοντινοί ή μακρινότεροι συγγενείς της.

Στη νεότερη Ελλάδα, δύο είναι τα επικρατέστερα είδη λύρας: η λύρα με απιόσχημο ηχείο και η ποντιακή με μακρόστενο ηχείο.

Η αιγαιακή λύρα με το απιόσχημο ηχείο, που βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός μας, κατά τον διακεκριμένο εθνομουσικολόγο Λάμπρο Λιάβα, απεικονίζεται για πρώτη φορά σε τοιχογραφία του 17ου-18ου αιώνα μ.Χ., στη Μονή Γρηγορίου του Αγίου Όρους. Την ίδια εποχή, το 1743, ανάγεται και η παλαιότερη σωζόμενη λύρα: πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα μουσικά όργανα στην Ευρώπη, που σήμερα αποκαλείται «ντίβα».

Κατασκευασμένη από διάφορα ξύλα (μουριά, αχλαδιά, καρυδιά κ.ά.) και διακοσμημένη συχνά με σκαλιστές παραστάσεις, η απιόσχημη λύρα χρησιμοποιείται σήμερα στα νησιά (Κρήτη, Δωδεκάνησα: Κάρπαθος, Κάσος, Χάλκη, Σύμη, Λέρος, Αστυπάλαια κ.ά.) και στη βόρειο Ελλάδα (Μακεδονία και Θράκη), ενώ παλαιότερα εμφανιζόταν σε όλη την επικράτεια.

Για τον κατασκευαστή της, η λύρα δεν είναι απλά ένα μουσικό όργανο, είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Χαρακτηριστική είναι η προσομοίωση του ηχείου της με ανθρώπινο σώμα και η χρήση του όρου «χεράκι» για το βραχίονά της.

Αν και συχνά παίζεται μόνη της, η λύρα δεν είναι μοναχικό όργανο. Ο ήχος της δένει αρμονικά με τη συνοδεία νταουλιού, λαούτου και, παλαιότερα, με τον ταμπουρά, το μπουζούκι, τον άσκαυλο ή και άλλα όργανα. Πάντως, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι, παρά τις κατά τόπους τάσεις αναβίωσής της, οι διαρκώς αυξανόμενες δυτικές μουσικές επιδράσεις, αλλά και ο αστικός τρόπος ζωής, έχουν οδηγήσει στον παραγκωνισμό της λύρας κατά τις τελευταίες δεκαετίες και στον εκτοπισμό της από το λαϊκό βιολί, η επιρροή του οποίου αλλοιώνει πολλές φορές το ηχόχρωμα και τις τεχνικές παιξίματός της.

 

Επίλογος

Στην εποχή της μαζικής κουλτούρας, η λύρα, παρά τους όποιους εκσυγχρονισμούς της, παραμένει σύμβολο αντίστασης ενάντια στην ισοπεδωτική επιρροή των ομογενοποιημένων πολιτισμικών προϊόντων.

Όπως τόνιζε ο αείμνηστος σκηνοθέτης Γιάννης Λάμπρου, ο ανεπιτήδευτος, απλός και απέριττος ήχος της παραπέμπει σε μια μορφή πρωτογονισμού, άρρηκτα δεμένου με τη φύση, ενώ τα εθιμικά στοιχεία είναι πολύ παραπάνω από ρομαντισμός του φολκλόρ· είναι η αντίσταση της αυθεντικότητας στη γραμμικότητα του χρόνου. Γιατί μόνο όταν προέρχεσαι από μια συγκεκριμένη παράδοση μπορείς να συλλάβεις το νόημα της καινοτομίας.

Μαρία Καμηλάκη,

Δρ Γλωσσολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s